زەردەشتەکەی نیچە ئۆدیب پاشایە
ئەی گەمژەی حەکیم ئەگەر دەتەوێت خۆشەویست بیت، پێویستە لەسەرت هەژار بیت، خەڵک تەنیا ئەوانەیان خۆشدەوێ ئازار دەکێشن، خەڵک تەنیا خۆشەویستی بەو کەسانە دەبەخشن برسین: ئۆە زەردەشت سەرەتا لە خۆتی سەرف بکە!
ویستی شێرانە خۆی بەم جۆرە دەوێ: برسی، دڕ، تەنیا، بێخودا. ئازاد لە بەختیاری بەندەکان، ڕزگار لە خودا و پەرستنەکان، بێترس و ترسناک، مەزن و تەنیا: بەم جۆرەیە ویستی شارەزایانی ڕاستەقینە.
ئەم تاجەی پیاوی دەم بە پێکەنین، ئەم تاجەی گوڵی سورم من خۆم لەسەرم ناوە. من خۆم پێکەنینی خۆم بە پیرۆز داناوە. بۆ ئەم کارە هیچ کەسی دیکەم ئەمڕۆ ئەوەند بەهێز کە پێویستە نەدۆزیوەتەوە.
"نیچە"
لە فەلسەفەی نیچەدا هۆش بە سێ
قۆناغ تێپەڕ دەبێت:
١-
قۆناغی وشتر ملکەچبونێکی گوێڕایەڵە، لە ژێر کاریگەری بارکراوەکانی نەستی دایە لە ڕابردو دەژی وەک سۆزەکیبونێک (تێز).
٢-
هەروەها قۆناغی شێر وەک نەخێر و ڕەتکەرەوەیەکی ملکەچی، دابڕانێکی مەعریفی
هەستەکی ئێستاییە (ئەنتی تێز) لە ڕابردوی نەستەکی/سۆزەکی.
٣-
قۆناغی منداڵبونەوەش (سێنتێز) تێکهەڵکێشی ئەم دو قۆناغەی پێش خۆیەتی، ئەو پێزانینەیە دەکەوێتە
سەرەوەی چاکە و خراپەی وشتری ملکەچ (نەستەکی) و شێرەوە (هەستەکی) وەک دو کەسایەتی پێچەوانە لەناو یەکدا پێکەوە"١". بۆیە مرۆڤ لەم قۆناغەدا چۆن مەبەستی بێ بۆ خۆئاڕاستەکردن، بەم
جۆرە دەرون(جوڵە و دەربڕین)ی بە وشتربونەوە (بەهاباوەکان)، یان شێربون (بەهای تازە) بەرهەم دێنێتەوە و ئاڕاستەی دەکات. لێرەوەیە منداڵبونەوە یەکسانە بە
خزینەناو ئەوانیتر، لە هەمان کات سەرەڕای ئەم کەسایەتییە پێچەوانانەی لەخۆیدا هەڵگرتوە، ئەوان (وشتری ملکەچ/تێز و شێر/ئەنتی تێز) بۆخۆیان خاوەنی ئەم تایبەتمەندییە نین، وەک سێیەمین قۆناغی دیالێکتیک لە هەردوکیان جیاوازترە.
بەو مانایەی منداڵبونەوە مرۆڤبونێکی کەوتنە ئەودیوی دەرون و تێکهەڵکێش و لێکدانەوەیەکە لە نێوان لۆیک(حەز)ە ناکۆک بە یەکتر و بونێک لە دەرەوەی
بەهێزی و لاوازی دەرونیدا وەک لە مرۆڤی ئاسایی کەوتن و یەکسانبونەوەی هۆش بە خوا و بەخوابون.
لێرەدا مرۆڤی باڵا هەرچەند
هۆشەکەی هەڵگری دنیابینی دژ بە مێگەلە (لاواز/سۆزەکی)، مرۆڤێکە هاوشێوەی
ئەوانیش بە دەرونییەوە هەیە، بەڵام دەستی بەسەر ئەو دیوە لاواز و
سۆزەکیی(ڕابردو)ەی ناوخۆی گرتوە و بەهێزەوە لە ئێستادا دەژی. بەوەدا کەسایەتییەکی بە شکۆ و باڵای لێ بەرهەمهاتوە وەکو شێری نەک منداڵبونەوەی نیچەیی.
بۆیە ئەو زەردەشتەی دوای دە
ساڵ لە ژیانی ئەشکەوتنشینی کێواندا دەگەڕێتەوە ئاوەدانی، پەیامی لەدایکبون و هاتنی
مرۆڤی باڵایان پێ دەدات، ئەوە شێرە پەیامبەرەکەیە، بە نوێنەرایەتی
منداڵبونەوە(بەخوابوە)کە، لەبەرئەوەی وەک شێرێک هەڵگر و بانگەشەکەری ئەو پەیامەیە (خوا مردوە!) بە
پێچەوانەی باوەڕە پیرۆز و باوەکانی مێگەل. لەکاتێکدا منداڵبونەوە بەخوابونێکی تێکهەڵکێشە، هەڵگری هەردو دنیابینییەکەی مێگەلانە (وشتری ملکەچ) و مرۆڤی باڵایە (شێر)"١".
ئەوەش لەسەر بنەمای ئەفسانەی
ئۆدیب پاشا دارێژڕاوە، وەکچۆن لە ئەفسانەکەدا دەعبایەک (سفینکس) وەکئەوەی پەیامبەر و نێردراوێک
بێ لە کێوەکان دادەبەزێتە ناو خەڵک(مێگەل)ی تیبا و مەتەڵێکی گرێدراوییان ڕوبەڕو
دەکاتەوە، ئەوەی نەزانێت دەیخوا و لە کۆتایی ئۆدیب پاش کوشتنی لایۆسی باوک (خەساندنی دایک) وەک یەکسانبونەوەی بە دەعباکە و بونەوەی بە سفینکسێکی تر وەڵامە ڕاستەکە دەدۆزێتەوە.
جارێکی تر زەردەشتەکەی نیچەش بە گەڕانەوە ئاوەدانییەکەی وەک ئەو ئۆدیب(شێر)ە باوککوژ (کوشتنی خوا/ڕەتکردنەوەی ملکەچی) و هەڵوەشێنەری
گرێی ئۆدیبەیە (تێپەڕکردنی دایکی ئۆدیبی) وەک خەسێنەرێک"٢"، لەپێناو ڕەتکردنەوەی ڕەوشتی باوی کڵێشەیی لە دەرەوەی خۆیی (ئیتیک) و داهێنانی ئاکارێکی ناوەکی لەخۆیەوە بۆخۆی (مۆڕاڵ)"٣"، بۆ لەدایکبونی مرۆڤێکی
باڵای خانەدانی بێ هیچ ئەویتری گەورەیەک و خۆئاڕاستەکەر وەکئەوەی پاشایەکی خۆی بێت.
"١"
کاتێک مرۆڤی باڵا وەک شێرێکی یاخی دژی کلتوری مێگەل (وشتری ملکەچ) دەوەستێتەوە، ئەوە وەستانەوەی هەست و ئاگاییەکەیەتی بەرانبەر بە نەست و ڕابردوە مێگەلییەکەی ناوخۆیدا (ئاوفهیبونگ).
دژایەتییەکەی بەو هۆیەوەیە مێگەلیش قۆناغێکی نەستەکییە، بەشێوەیەکی سیمبولی
دەبێتەوە بیرخەرەوەی ئەو ڕابردوەی ڕەتیکردۆتەوە و لێی دابڕاوە. ئەم پێزانییە شێر (ئەنتی تێز) بە دابڕان لە وشتربونەکەی (تێز) نایزانێ، لە قۆناغی منداڵبونەوە (سێنتێز) پێی دەزانرێت،
بەوەی نە وشترە ملکەچەکە نە شێرەکە هیچییان ڕاستەقینەبون نین، بەڵکو دو دەرون(لۆژیک/حەز)ن، بۆ چۆنییەتی خۆهاوسەنگکردن.
"٢" زمانی باڵا (شارستانی) بە چەپاندنی زمانی بازاڕییە وەک خەساندنێک لە خۆیدا، ئەوەیە خەساو (ئەوەی نییەتی/زێ/سۆز/گەمژە) چێژ لە دەربڕینی زبری بازاڕی وەک هەڵگرتنی چەپاندنەکە دەبینێ، بۆ چالاککردنی خەسێنەر (ئەوەی هەیەتی/نێر/هۆش) بەسەرخۆی، دواجار بۆ یەکسانکردنەوەی بەخۆی لە دەربڕیندا، لە خۆجیاکردنەوەشی بە خەساندنەکەیی و بەگەڕکەوتنی هۆش و دروستبونەوەی زمان بە باڵایی.
"٣" ئەو ئاکارەیە لە ئاگاییەوە، بەشێوەیەکی نائاگاییانە نییە بەس ئەوە بە چاک ببینێ بۆخۆی چاکە.
هیوا سەعید