ئەخیل لە نێوان نیچە و هۆڵدەرلیندا

ئەی یۆنانی پیرۆز! ئەی ماڵی گشت خواوەندان! کەواتە ڕاستە، ئەوەی ڕۆژگارێک بە گەنجی بیستمان؟
                                                                          "هۆڵدەرلین"                                          
زانست لای من ئەوەیە: ئەوەی قوڵە دەبێ هەتا بەرزایی من (سێنتێز/نەخێری نەخێر) سەرکەوێت.
                                                                            "نیچە"

ئەی شاعیران لە سەردەمی تەنگانەدا بۆچی هەن؟

                                                                           "هۆڵدەرلین"

بەڕاستی شەرم لەخۆم دەکەم بۆچ دەبێ شاعیر بم و بە مەجاز قسە بکەم و هەروەک شاعیرەکان زمانێکی لەنگ و لۆرم هەبێ!
                                                                           "نیچە"

ئێمەی پیر و لاو بێهودە دڵمان لە سینەدا شاردوەتەوە، بێهودەش ئازایەتیمان ڕادەگرین، ئەی کێ حەز دەکا، ڕێ لەوە بگرێ کێ بیەوێت شادمانیمان لێ قەدەغە بکا؟
                                                                          "هۆڵدەرلین"

مرۆڤی بچوک، بە تایبەت شاعیر - چەندە بەسۆزەوە بە وشەکان لەدەست ژیان دەناڵێنێ! گوێ لەو بگرە، گوێدان بە لەزەتێک لە هەر ناڵەیەک دایە، لەیاد مەکەن! کەچی ژیان بە نیگایەک بەسەر ئەو ناڵەکارانەدا زاڵ دەبێ.
                                                                          "نیچە"

ئەوانەی شادمانییان دەبەخشییە ژیانی ئێمە هەمو بۆ سەرەوە هەڵکشان. کاتێ باوکی ئاسمانی ڕوی خۆی لە مەردوم وەرگێڕا خەم بە ڕەوایی باڵی بەسەر  دنیادا کێشا.                                                                                                                              "هۆڵدەرلین"

ئەم لە پێکەوتوە دەبێ کارەکەی تەواو بکات.
پیاو و ژنم وەها دەوێ: یەکێک لێوەشاوە بۆ جەنگ، ئەویدیکە لێوەشاوە بۆ زان، هەردوک لێوەشاوە بۆ سەما بە سەر و بە پێ.

                                                                          "نیچە"
                                        لە ئەفسانەی یۆنانیدا: لە سەرەتادا خەڵک بەهۆی لەبەرکردنی جلکی ژنانەوە وەهایان زانیبو ئەخیل ژنە، لە سەروەختی جەنگیشدا لە تڕۆی ئەخیل وەک پیاوێک دەرکەوت بەرانبەر هیکتۆر (شیاوی خۆی) و لە ڕوبەڕوبونەوەیدا هیکتۆری دەکوژێت. لێرەدا چونکە دەرونی ئەخیل هەردوکییان (ئید/زێ، ئیگۆ/شکۆ) و پێی نەزانیوە (هێشتا مێی نەناسیوە و بە مێنەبوە/شێر)، بۆیە پاریسی ترسنۆکیش بە تیر لە دورەوە لە پاژنەی پێی دەدا دەیکەوێنێ (زیرەکەکان ترسنۆکن. نیچە) و دواتر دەیکوژێتەوە. 

لەبەرئەوەی پێشتر پاریس بە ڕێی هێلیناوە (زێ/تێکەڵکەر) هاوشوناس ببۆوە بە مینیلاوس و بە خاڵی لاواز (بە چونە ویژدانی ناخودئاگا) و پاژنەی پێی ئەخیلی دەزانی بۆ بڕینەوەی عەسەب (Achillis Tendon) و بێهێزکردن وەک تێکشکاندنێک (هاوشێوەی زنجیرکردنەوەی پاژنەی بەر لە قۆناغی هاتنەدەرەوە لە ئەشکەوت(وشتری ملکەچ)دا و جارێکی تر گەڕاندنەوەی بۆ ئەشکەوت) بە هاوشوناسکردنی بەخۆی(١).

بەو هۆیەی ئەخیل لایەنە نێریی(ئەوەی هەیەتی/هۆش/ئیگۆ/شکۆ)یەکەی بەسەر مێی(ئەوەی نییەتی/زێ/سۆز)ەکەی بەشێوەیەکی سادۆمازۆخی ناوەک(توندوتیژی خۆئازاردەر)ی خەسێنەر بەرهەمهێنابۆوە وەک کوشتنێکی خوا و تێپەڕکردنی دایکباوک(سۆزەکە)ی و بون بە خاوەن ویستی هێز، دواجار بونی بە جەنگاوەرێکی چاونەترس و ئازای بیسۆز. واتا ئەو پاژنە(ئیگۆ)یەی لەسەری دەوەستا مێیە تێپەڕکراو(مەعشوقدایک/ئۆبێکتی ئارەزو وەک ئەویتری بچوک بە سیمبولی لە نەستدا/نوێنەرەوەی نەست)ەکەی ناوخۆی بو(٢)، ئەوەش تایبەتمەندییەکی مرۆڤی باڵایە وەک ئەویندارێکی تراژیدی (ناسۆزەکی) و دژەباوی ڕەسەن.

لێرەوەیە ئەم جۆرە لە مرۆڤبون(دەرونهۆش)ە ئەویندارە، هەتا بە دەستی پیاوە ناڕەسەنە هاوشوناسبوەکان (بە مێبوە تێکەڵکەرەکان) نەکوژرێت (زۆرجار لە خۆپاراستن و وەلانان و تێپەڕیندا، بوێرییەکی پتر هەیە: بەم چەشنە دەکرێ خۆ بۆ دوژمنێکی شیاوتر ڕاگری. نیچە) دەبێ دورکەوێتەوە. لەم ڕوانگەیەوە ئەخیلیش لە پاش کوشتنی هیکتۆر (جەنگانی خانەدانان) دەبو نەچوبا ناو جەنگەکە (من دۆستی بوێرەکانم: شێروەشاندن بەس نییە، دەبێ بزانی لە کێی دەدەی! نیچە)، کە چوش لە پشتی سوپایەکەیدا بوایە وەک تواندنەوەی تەواوی سوپایەکی وەکیەک و دیسپلینکراو لە خۆیەک و ئەخیلێک(ئەویتری گەورە)ی ڕەسەنی جیاوازدا.

بەڵام بەم شێوەیە بۆ ئەوەی ئەخیل لە پشتەوە بە سەرۆک مینیلاوسی هاوشوناسبوی بەڕێی هێلیناوە بە پاریس (جێی سەرنجی مینیلاوسە، بەم سەرنج لێگرتنە دەرونی لەسەری بەرهەمدێتەوە) هاوشوناس نەبێتەوە وەک دژ بە هاوسەرۆکایەتی، لە هەمان کات لەپێناو چەقنەبەستنی مێژوش وەک هۆکارێکی جەنگ (هاوشوناسی/ناڕەسەنی) و پێویستییەکە دەبێ ڕوبدات(٣)، هەروەها لەسەر ئەو بنەمایەی سەرۆکی پاشڕەو و سەرکردەی پێشڕەو لە گۆڕەپانی جەنگدا وەکو یەک نییە، ئەوە خوایەتی (تێکهەڵکێش/چاودێر/عەدالەت) ئەخیلی وەک مرۆڤێکی باڵای ئەویندار بە هەڵگری تایبەتمەندییەکانی لەخۆی دەبینی، بەم کوشتنە نەشیاو و ترسنۆکانەیەی (جیاواز لە ڕوبەڕونەوەکەی هیکتۆر) لەلایەن پاریسەوە، توڕەیی دروست دەکات. سەرئەنجام لە تۆڵەیدا سزای گەورەی خوایەتیشی (غەزەب/حەتمییەتی مێژویی/تۆڵەسێن/جەنگ و وێرانکاری/ ئۆدیسیۆس) لەبەر لەناوبردنی ڕەسەنی (ئەوین/جیاوازی/شکۆ) بە پیلانی هاوشوناسبوە ترسنۆک و هەوەسبازە ناڕەسەنەکان بەدواوە دێت، بۆ زیندوبونەوەی ڕۆح(٤).

                                                            

(١) پێزانین بە هاوشوناسبونەوە قۆناغی تێکهەڵێشبونەوەی پێچەوانەکان(سێنتێز)ە وەک کەوتنە سەرەوەی چاکە و خراپە و پێزانینێک بە بنەڕەتی بونەوە بە لە هاوسەنگی کەوتن و دوکەرتبونی کەسایەتی و لەناوچونی ڕاستەقینەبونییان، بەوەی هەردوک لۆژیک و حەزن بۆ هاوسەنگکردنی دەرون(جوڵە و دەربڕین)ی.

(٢) بە منداڵی دایکی ئەخیلی لە پاژنەی پێیەوە گرتوە لە ئاوی مەرگ(ستێکس)ی هەڵکێشاوە، بەڵکو هیچ تیرێک نەیبڕێ و نەیکوژێت وەک تواناپێدانێک لە کوشتن و خستنەناو نەبونی هەموئەویترێک (بێسۆزی). کەچی ئەم لە پاژنەگرتنەی بۆ تەڕنەبونی پاژنەکەیەتی وەک خاڵێکی لاواز و تاکەکەس ئەخیل پێی نەکرێ بیکوژێ و بیخاتە ناو نەبونەوە دایکەکە خۆیەتی، ئەویش سۆزە:
"ئەوەیکە خوای خۆی تەمێ دەکات، ئەوینداری خوایەکەیەتی، کەوایە دەبێ بە غەزەبی خوایەکەی بفەوتێت. نیچە"، بەو مانایەی ئەم غەزەبە (ئەم پێکراوییە ئەخیلییە) بۆ جیابونەوەیەتی لە ئەوینەکە (بۆ ڕزگاربونی ئەوینەکە)، بۆ نەوەستانی دیالێکتیک وەک دژ بە هاوشوناسی (شکۆ): "ویستی ئاڵقە لەودا لەگەڵە خۆی کێشەیەتی. نیچە"

پێسڕبونیش وەک بڕانەوەیەکی عەسەب بۆ هەڵوەشانەوەی گرێی ئۆدیب دەگەڕێتەوە، خۆکوێرکردنی ئۆدیبیش (هاوشوناسبونەوە بە دایک/نواندنەوەی نەست/هاوشوناسبونەوەی ئیگۆ بە ئید) پەیوەستە بەمەوە، کە بۆ جیاوازکەوتنەوەیی و دەرچون لە هاوشوناس(دوکەرتبونی کەسایەتی/لەپێکەوتن)ی وەک خۆهاوسەنگکردنەوەیەک لە لەپێکەوتویی (پێسڕی/بڕانەوەی عەسەب/بێئیرەیی/لەرزۆکی) لە قۆناغی سێنتێز(چاوی سێیەمی خوایی/چونەویژدانی ناخودئاگا/خۆناسین ئەویترناسین)دا پێی دەزانرێ، ڕودەدا.
ئینجا ئەم لەپێکەوتوە ئۆدیبییە بە خۆکوێرکردن و جیابونەوەی لە هاوشوناسییەکەی، بە دورکەوتنەوەی لە ئاوەدانی وەک چاو لەسەرخۆهەڵگرتنێک و بونەوەی بە منداڵی دایک و بە ئەویندارمانەوە (شارێک ئەوینی تێدا نەبێ دەبێ لێی تێپەڕی. نیچە) وەک تەواوکردنێکی کارەکەی دیالێکتیکەکە درێژ دەکاتەوە بە جەنگی دوای خۆی (نەوە هاوشوناسبوە لەیەکچو و ناڕەسەنەکان/ئیتۆکلیس و پۆڵینیکس) لەسەر جێگرتنەوەی. تاکو ویستی ئاڵقە (شکۆ/خۆبون/ڕەسەن دژ بە هاوشوناسی) بە هەمیشەیی لە کێشەدا بێ.

(٣) "ئێمە حەزمان لێ نییە مەملەکەتێک دابمەزرێ دادپەروەری و پێکەوەژیان تێیدا بەرقەرار بێ (بە دڵنیاییەوە دەبێتە مەملەکەتی ساختەچێتی و برسێتی)! چەپڵە بۆ ئەوانە لێدەدەین حەز دەکەن وەک ئێمە لە مەترسی و سەرکێشی و جەنگدا بژین، ئەوانەی هەرگیز خۆیان ناگونجێنن و بەدەستەوە نادەن بۆ ئەم جۆری بیرۆکانە و بڕوا بە چاکسازی و ئاشتەوایی ناهێنن. ئێمە خۆمان بە کەسانێکی ڕزگارکەر دەبینین، بیر لە پێویستی هەبونی سیستەمێکی تازە دەکەینەوە، پێویست بکا کۆیلایەتییەکی تازەش! بەهێزبونێکی مرۆڤانە بەدی نایەت، لەگەڵیدا کۆیلایەتی بەرهەم نەهێنێت. نیچە، زانستی شاد"

(٤) "زیندوبونەوەی ڕۆح: کاتێک گەلێک لەلایەنی سیاسییەوە نەخۆش دەکەوێت، ئەوکات ڕاستەوخۆ ئەم ڕۆحە بەدەست دێنێتەوە پێشتر هێدی هێدی لە میانەی گەڕان بەدوای هێز و پاراستنی ئەم هێزە، لەدەستیدا بو. شارستانییەت لە میانەی قۆناغەکانی لاوازی سیاسی خۆیدا، قەرزاری باڵاترین بەهاکانی ئەم لاوازییەیە. نیچە، مرۆڤانە زێدە مرۆڤانە."

تێبینی: وتەکانی دیکەی نیچە لە وەهای گوت زەردەشت و هۆڵدەرلین لە نان و شەڕابدا هاتوە.

هیوا سەعید