نیچە فەیلەسوفێکی هونەرمەند
کەمجار هەیە فەلسەفەی هونەرمەندێک، بریتی بێ لە پاشکۆیەتی و زیان بە هونەرەکەی نەگەیەنێت.
ئەو هونەرمەندەی حەزی پێ دەکەم زۆر سادەیە لە پێداویستی ڕۆژانەیدا، لە بنەچەدا تەنیا دو شتی دەوێ نانی ڕۆژانەیی و هونەرەکەی.
ئەو هونەرمەندەی بەسۆزێکی زۆرەوە گۆرانی و سرود دەچڕێت، وەها خەون بەخۆیەوە دەبینێ وەکئەوەی لە سەردەمێکدا بێ، سۆز و هەست بەس بێ داهێنانی هونەری بەدی بێت.
هیوا هەیە بەس ئێوە دەتوانن چی لێ ببین؟ دەتوانن تێیدا هەست بە چی بکەن، ئەگەر ڕۆحتان گەمە و ڕۆشنایی و بەرەبەیان نەناسێت؟ خۆ من ناتوانم یارمەتی یادەوەریتان بدەم، هیچم پێناکرێ بۆتان! خۆ نایێم بەرد و ئاژەڵان بکەمە پیاو؟ دەتانەوێ ئەوەتان بۆ بکەم؟ بەداخەوە! گەر ئێوە خۆتان بەرد و ئاژەڵ نین، بڕۆن بەدوای ئۆرفیۆسدا بگەڕێن!
"نیچە"
لە کتێبی وەهای گوت زەردەشت، نیچە لە زمانی زەردەشتەوە بەم جۆرە خەڵکەکە دەدوێنێ: "خۆشمدەوێ، ئەوەیکە خوای خۆی تەمێ دەکات، چون ئەوینداری خوایەکەیەتی، کەوایە دەبێ بە غەزەبی خوایەکەی بفەوتێت".
لێرەدا (خوای خۆی) ئەو سۆزەیە لە پیرۆزی و خوادا وەک بەهایەکی باو لە نەستدا (وشتری ملکەچ/تێز)، هەروەها تەمێکردن دەستبەسەرداگرتنی نەست و خەساندنی سۆزەکیبونەکەیە لەلایەن هەستەوە وەک ئێستاییبونێک بە بەهای تازە (شێر/ئەنتی تێز). ئەوەش بە مانای ئەوەی بە تەمێکردنێکی هەستەکی و ئێستایانە (شێرانە) دەستبەسەر بەشە سۆزەکییە(ڕابردوە)کەی ناوخۆی دەگرێت، دەبێ بە بکوژی خوا و تێکشکێنەری بەها پیرۆزە باوەکان و خاوەن ویستی هێز، واتا لەبری سۆزەکی بۆ هۆشەکیبون و سەرئەنجام لەدایکبونی مرۆڤی باڵایە.
بەڵام ئەم شێوە لەدایکبونەی مرۆڤی باڵا لەدایکبونێکی تاکگەرای ئۆرفیۆسییە، بەهۆی گرێی ئۆدیبەوە ئەوەیکە تەمێی دەکا ئەویندارییەتی وەک ڕەتکردنەوە(بە دۆزەخ بینین)ی ئەویتر و هەڵگرتنی لەخۆیدا (ئاوفهیبونگ)، ئەم ئەویترەش نەست(بابەتی ئارەزو، سۆز)ی خۆیەتی و بۆخۆیشی هەستەکییەکی ئێستایی و دابڕاوێکی مەعریفییە، بۆیە هەمیشە بە نەستنواندنەوە (زیندوکردنەوەی خوا) وەک غەزەبێک دەکەوێتە دۆخی شڵەژانی دەرونی و لە واقیعدابڕان لەبەر دو کەسایەتیبونەکەی لەناو یەکدا پێکەوە (منداڵبونەوە/سێنتێز)، وەکچۆن لە کۆتاییدا ئۆرفیۆسیش بەدەستی ژن(بابەتی ئارەزو، سۆز)ەکان ئەوانەی نەستییان دەنواندەوە، دەفەوتێ و دەکوژرێت.
لەبەرئەوەی ئەم فەوتان و کوژرانەی ئۆرفیۆس ئاماژەیە بە پێزانین بە بنەڕەتی بون و کەوتنە سەرەوەی چاکە و خراپەوە، بەوەی هەردوک کەسایەتیی(باو و دژەباو)ەکەی لۆژیک و حەزن بۆ چۆنییەتی خۆهاوسەنگکردنی دەرونی و ژیانکردن وەک نەمانی ڕاستەقینەبون جگە لە ڕاستەقینەیی ژیانێک، ئەویش تراژیدیایە.
کەواتە خۆشویستنی
"ئەوەی خوای خۆی تەمێ بکا"
پەیوەستە بە خۆشەویستی ژیانە تراژیدیاکەوە وەک خۆیەکسانکردنەوەیەکی تراژیدییانە پێی، بە ڕاستەقینەژیانێکی فەلسەفەکارانەی هونەرمەندانەی بە شکۆیانە (ئەوەی هەیەتی/نێر/هۆش/خەسێنەر) وەک چۆکنەدانێک.
ئەم چۆکنەدانە تراژیدییە هونەرمەندانەیەش چۆکنەدانێکی ئەویندارانەیە، لەسەر خۆشویستنی ژیان کەوتۆتە ڕوبەڕوبونەوەی مەرگ، هەتا بە هونەرمەندییەکی فەیلەسوفانە مانایەکی گەورە (بە بەهای نوێ) بە ژیان(پوچ)ی بدات. لەپێناو ئەم مانا گەورەیەش لەباتی هاوشێوەی عاریفەکان خەساوانە (سۆزەکییانە) ئەوینداری خوایەکەی ببێ، بە سادۆمازۆخییەکی ناوەک(توندوتیژی خۆئازاردەر)ی خەسێنەرانە (خەساندنی نەست و ئەویترەکەی/شێر/شەیتانی نورانی) وەک خۆتەمێکردن و کوشتنێکی بە هەمودەمی ئەوینی لەگەڵ دەکات.
هیوا سەعید