هونەری لەپڕ ڕودان و شۆککردن لە ڕۆماندا
ئازار تاقانە هۆکاری بەئاگاهاتنەوەیە.
"دۆستۆیفسکی"
من دەرونناسم، لە دۆستۆیفسکی فێربوم.
"نیچە"
یەکێک لە تەکنیکە
سەرەکییەکانی ڕۆماننوسە گەورەکان لەپڕ ڕودان و شۆککردنی خوێنەرە وەک تایبەتمەندییەک، هەرچی خوێنەر لە
گێرانەوەکاندا چاوەڕێیە پێچەوانەکەی (هەڵگرتنی ئەوەی چەپێنراوە) ڕودەدات. بەم هۆیەوەیە ڕۆماننوسی گەورە بە خوا دادەنرێت، لە ڕوی
مەعریفییەوە گەیشتوە بە یەکبونی خۆی لەگەڵ خۆیدا، ئاگاییەکەی یەکسان بۆتەوە بە
خوایەتی، بەوە دەزانێ چۆن بە گەڕانەوەی بۆ ویژدانی ناخودئاگا (نەست) ناوەوەی مرۆڤەکان
ئاشکرا بکا، لە دواتریش بە کارەکتەر لە ڕۆماندا دروستییان بکاتەوە.
وەکچۆن دۆستۆیفسکی لە
ڕۆمانی تاوان و سزا، دوای خوێندنەوەی چەندین لاپەڕە لەبارەی ژیانە نالەبارەکەی
دایک و خوشکەکەی ڕاسکۆڵنیکۆف، خوێنەر بەرەو ئەو لایەنە سۆزەکی(نەستەکی)یە دەبا، ئاوات
بەوە بخوازێ لە لاپەڕەکانی داهاتودا (بەم شێوەیە خوێنەر لە چاوەڕوانی هێشتنەوە ڕادەکێشێ)، ئەم دایک و کچە لەدەست هەژارییەکەیان ڕزگارییان ببێت. لێرەدا سەرەڕای
هەرواش دەکا، دەرونە سۆزەکی و کەوتوی خوێنەرەکەی یەکسان بە دەرونی دایکەکە و کچەکە (هاوشێوەی پاڵنانی بەردەکەی/هۆشی سیزیف بۆ نزیک لوتکە) بەوە بەرز دەکاتەوە، پێیوایە نزیکە
چاوەڕوانییەکەی پڕبێتەوە، کەچی جارێکی تر بۆ سۆزەکیبونەکەی سەرەتا خلۆر و بەری دەداتەوە، لەپێناو بەئاگاهێنانەوەی بە ئازاردان، وەک لە دواتردا ئەوکاتەی
دایکی نامە بۆ ڕاسکۆڵنیکۆف دەنێرێت، هەواڵی داخوازی خوشکەکەی لەلایەن پیاوێکی
دەوڵەمەندەوە پێدەدا، خوێنەر بەم هەواڵە دڵخۆش و بەڵام کاتێک ڕاسکۆڵنیکۆف ناڕازییە
بەم جۆرە خوازبێنیکەرە، لەسەر ئەو بنەمایەی پیاوێکی پارەدار چ کاری بە کچە
هەژارێکە، ئەگەر بۆ تاقیکردنەوەی گشت ئارەزوە گورگانییەکانی نەبێ بەسەریدا! ئەوە بەم بۆچۆنەی ڕاسکۆڵنیکۆف (مادام خوێنەریش بەم بۆچونە ڕازی دەبێت) چاوەڕوانیکردنەکەی
پڕ نابێتەوە وەک دوچارکردنی ئاگایی بە لێککردنەوەی نەستەکیبون(سۆزەکیبون)ەکەی لە هەستی و دابڕانێک.
لەبەرئەوەی کارەکتەری ئەو پیاوە دەوڵەمەندەی بە بۆچۆنی ڕاسکۆڵنیکۆف (لە
داخوازیکردنی خوشکەکەی) دەیەوێ ئارەزوەکانی بەسەر کچە هەژارێک لە واقیعدا بسەپێنێت، یەکسانە بە ئارەزوی خودی ڕاسکۆڵنیکۆف لە نەستیدا وەک ڕابردوییەک دەینوێنێتەوە. ئەوەش لە قۆناغی تێکهەڵکێشی دنیابینییە(بەهایە)کان، دو پێچەوانەی دژبەیەک لەناوخۆیدا هاوشوناس دەبنەوە پێی دەزانرێت، وەکو کەوتنە سەرەوەی چاکە و خراپە (حەز) و لەناوچونی ڕاستەقینەبونییان.
بەوەی ڕاسکۆڵنیکۆف لەبەر هەستکردن بە چەوسانەوە و نادادگەری، مرۆڤێکی یاخییە لە نەریت(بەها)ی باو، بە مانای بۆتە سادۆمازۆخییەکی ناوەک(توندوتیژی خۆئازاردەر)ی خەسێنەر و شەیتانێکی نورانی بە بەهای دیکە (نیهیلیستی ئەکتیڤ)، خوای نەست(دایکباوک/سۆز)ی کوشتوە و گرێی ئۆدیبی پێ هەڵوەشاندۆتەوە، تەواوی ئەویتری خستۆتە ناو نەبونی خۆیەوە. لە
ئەنجامدا بەم باڵادەستبونە ناوەکییەی (بە دەستبەسەرداگرتنی نەست) وەکئەوەی بوبێتەوە بە خوایەکی تر (تاکگەرا). بەوەدا بوە بە خاوەنی مۆڕاڵ (ئاکارێک لە خۆیەوە بۆخۆی)* و ڕۆڵی ئەو بە گورگبونەی دەوڵەمەندەکە مەبەستییەتی بەسەر لەشی کچە هەژارێکدا بیبینێت،
ڕاسکۆڵنیکۆف لە ناوەوە بە تابوبەزاندن (کوشتنی خوا/بازدان بەسەر هیستریا) بە
گورگبونەکەی ئەزمونکردوە. لێرەوەیە ئەو حەز(کەسایەتی)ەی ڕاسکۆڵنیکۆف بە دابڕانە مەعریفییەکەی لەناوخۆی پێی
زانیوە، بە خۆچەپاندن و هێشتنەوەی لە نەستدا (بۆ
ڕامکردنی دڕندەیی/بە مرۆڤبون/بەشارستانیبون) لێناگەڕێ بەرجەستە ببێ، لە ئەویشدا لە پیاوە دەوڵەمەندەکە
دەیناسێتەوە و لێی دەبێ بە ڕێگر لە بەرجەستەکردنیدا وەک ڕەتکردنەوەیەکی هاوشوناسی. بەو مانایەی ئەم نواندنەوەی نەستە بۆ پێکدادانییەتی لە دژی هەستیدا، دواجار بۆ خۆناسین و ئەویترناسینە.
بۆیە ڕۆماننوسی نابازاڕی پێویستی بەم چونە سەرەوەیەی چاک و خراپەوە وەک خۆناسین ئەویترناسین و بەخوابونێک، لە دروستکردنی کارەکتەر و بەرز و نزمکردنەوەی دەرون (لێکدابڕاندنی نەست و هەست)ی خوێنەردا هەیە. لەباتی پڕکردنەوەی چاوەڕوانییەکانی وەک داهێنەر(ڕەتکەرەوە) و جیاوازێک بۆ بەئاگاهێنانەوە، واتا هەرچەند بەرهەمەکەی هەڵگری تەکنیک (حەز/چێژ) بێ، مەعریفەش بێت. هەتا خوێنەرەکەی لەپاڵ داهێنانەکەی بەرز ببێتەوە وەکخۆی هونەرمەندێکی فەلسەفەکار.
* ئەو ئاکارەی لە ئاگاییەوەیە، بەشێوەیەکی نائاگایانە نییە بەس ئەوە بە چاک ببینێ بۆخۆی چاکە.
هیوا سەعید